Πόσοι άνθρωποι ζουν σήμερα με αναπηρία; Η σύντομη απάντηση είναι: πολύ περισσότεροι απ’ όσο ίσως φανταζόμαστε.
Ο Παγκόσμιος Οργανισμός Υγείας εκτιμά ότι περίπου 1,3 δισεκατομμύρια άνθρωποι βιώνουν κάποια σημαντική αναπηρία. Πρόκειται για περίπου το 16% του παγκόσμιου πληθυσμού, δηλαδή περίπου έναν στους έξι ανθρώπους.
Στην Ευρωπαϊκή Ένωση, τα νεότερα στοιχεία της Eurostat δείχνουν ότι το 2024 το 23,9% των ανθρώπων ηλικίας 16 ετών και άνω δήλωνε κάποιον μακροχρόνιο περιορισμό στις συνήθεις δραστηριότητές του λόγω προβλήματος υγείας. Με απλά λόγια, σχεδόν ένας στους τέσσερις.
Οι αριθμοί αυτοί έχουν σημασία. Αλλά έχουν μεγαλύτερη σημασία όταν δούμε τι κρύβεται πίσω από αυτούς: πρόσβαση στην εργασία, στην εκπαίδευση, στις υπηρεσίες, στις μεταφορές και, πολύ πρακτικά, τη δυνατότητα να μπει κάποιος σε ένα κτίριο ή να κινηθεί ανεξάρτητα μέσα σε αυτό.
Πόσα άτομα με αναπηρία υπάρχουν στον κόσμο;
Η εκτίμηση του Παγκόσμιου Οργανισμού Υγείας για περίπου 1,3 δισεκατομμύρια ανθρώπους είναι σημαντικά υψηλότερη από την παλαιότερη αναφορά του ενός δισεκατομμυρίου που εξακολουθεί να εμφανίζεται σε πολλά άρθρα στο διαδίκτυο.
Ο αριθμός αυτός δεν είναι στατικός. Η γήρανση του πληθυσμού και η αύξηση των χρόνιων παθήσεων σημαίνουν ότι οι ανάγκες που σχετίζονται με την αναπηρία και την προσβασιμότητα αναμένεται να αφορούν ολοένα και περισσότερους ανθρώπους.
Υπάρχει όμως και κάτι ακόμη που συχνά χάνεται μέσα στα στατιστικά. Η αναπηρία δεν αποτελεί μία ενιαία κατηγορία. Μπορεί να σχετίζεται με την κινητικότητα, την όραση, την ακοή, τη νοητική λειτουργία, την ψυχική υγεία ή διαφορετικές χρόνιες καταστάσεις. Οι ανάγκες δύο ανθρώπων που καταγράφονται στα ίδια στατιστικά μπορεί επομένως να είναι εντελώς διαφορετικές.
Τι δείχνουν τα νεότερα στοιχεία για την αναπηρία στην Ευρωπαϊκή Ένωση;
Σύμφωνα με τη Eurostat, το 23,9% των κατοίκων της Ευρωπαϊκής Ένωσης ηλικίας 16 ετών και άνω ανέφερε το 2024 κάποιον μακροχρόνιο περιορισμό στις καθημερινές δραστηριότητές του λόγω προβλήματος υγείας.
Το ποσοστό αυξάνεται πολύ έντονα με την ηλικία. Στις ηλικίες 16 έως 24 ετών ήταν 7,1%, ενώ μεταξύ των ανθρώπων ηλικίας 85 ετών και άνω έφτανε το 72,3%. Αυτό είναι μια καλή υπενθύμιση ότι η προσβασιμότητα δεν αφορά μια μικρή και σταθερή ομάδα του πληθυσμού. Οι ανάγκες μας μπορούν να αλλάξουν σημαντικά στη διάρκεια της ζωής.
Αυτό έχει ιδιαίτερη σημασία για τον τρόπο που σχεδιάζουμε κτίρια, κατοικίες και δημόσιους χώρους. Ένα κτίριο που σήμερα χρησιμοποιείται εύκολα από τους περισσότερους κατοίκους του μπορεί, καθώς αυτοί μεγαλώνουν, να παρουσιάζει πολύ διαφορετικές απαιτήσεις.
Πόσα άτομα με αναπηρία υπάρχουν στην Ελλάδα;
Η απάντηση χρειάζεται λίγη προσοχή, επειδή δεν υπάρχει ένας μοναδικός αριθμός που να περιγράφει κάθε μορφή αναπηρίας.
Σύμφωνα με στοιχεία της Eurostat που επικαλείται η Εθνική Συνομοσπονδία Ατόμων με Αναπηρία, το 18,9% του πληθυσμού ηλικίας 16 ετών και άνω στην Ελλάδα δηλώνει κάποια μορφή αναπηρίας ή μακροχρόνιου περιορισμού δραστηριότητας.
Σε παλαιότερες ελληνικές αναλύσεις έχουν καταγραφεί διαφορετικά και υψηλότερα ποσοστά. Αυτό δεν σημαίνει απαραίτητα ότι κάποια από τις μετρήσεις είναι λανθασμένη. Η χρονιά αναφοράς, η ηλικιακή ομάδα, η σοβαρότητα του περιορισμού και ο ακριβής ορισμός που χρησιμοποιεί κάθε έρευνα μπορούν να αλλάξουν αισθητά το τελικό αποτέλεσμα.
Γι’ αυτό έχει σημασία να διαβάζουμε τι ακριβώς μετρά ένα στατιστικό στοιχείο και όχι μόνο το ποσοστό που εμφανίζεται δίπλα του.
Γιατί διαφέρουν τόσο πολύ τα στατιστικά για την αναπηρία;
Αν αναζητήσει κανείς στο διαδίκτυο «ποσοστό αναπηρίας στην Ελλάδα», είναι πιθανό να βρει αρκετούς διαφορετικούς αριθμούς. Υπάρχει λόγος.
Άλλο πράγμα είναι η διοικητικά πιστοποιημένη αναπηρία και άλλο η στατιστική καταγραφή ενός μακροχρόνιου περιορισμού στην καθημερινή δραστηριότητα. Ένας άνθρωπος μπορεί να δυσκολεύεται σημαντικά στην κίνηση, στην όραση ή σε άλλες καθημερινές λειτουργίες χωρίς αυτό να σημαίνει ότι περιλαμβάνεται σε ένα μητρώο ανθρώπων με συγκεκριμένο πιστοποιημένο ποσοστό αναπηρίας.
Η Eurostat χρησιμοποιεί συχνά στοιχεία που βασίζονται σε αυτοαναφερόμενους μακροχρόνιους περιορισμούς της καθημερινής δραστηριότητας λόγω προβλημάτων υγείας. Πρόκειται για διαφορετικό τρόπο μέτρησης από ένα σύστημα διοικητικής πιστοποίησης.
Αυτό είναι ιδιαίτερα σημαντικό όταν συγκρίνουμε χώρες ή διαφορετικές χρονικές περιόδους. Ένα ποσοστό χωρίς τον ορισμό και τη μεθοδολογία που βρίσκεται πίσω του μπορεί εύκολα να οδηγήσει σε λάθος συμπεράσματα.
Η αναπηρία συνδέεται ακόμη με μεγαλύτερο κίνδυνο κοινωνικού αποκλεισμού
Τα δεδομένα γίνονται ακόμη πιο αποκαλυπτικά όταν φύγουμε από το ερώτημα «πόσοι είναι;» και περάσουμε στο «πώς ζουν;».
Το 2024, το 28,8% των ανθρώπων με αναπηρία ηλικίας 16 ετών και άνω στην Ευρωπαϊκή Ένωση βρισκόταν σε κίνδυνο φτώχειας ή κοινωνικού αποκλεισμού. Στον πληθυσμό χωρίς περιορισμό δραστηριότητας, το αντίστοιχο ποσοστό ήταν 17,9%.
Η διαφορά δεν είναι μικρή. Δείχνει ότι η αναπηρία εξακολουθεί να συνδέεται με πραγματικές οικονομικές και κοινωνικές ανισότητες, ακόμη και σε χώρες με ανεπτυγμένα συστήματα κοινωνικής προστασίας.
Στην Ελλάδα η εικόνα είναι ιδιαίτερα δύσκολη. Το Παρατηρητήριο Θεμάτων Αναπηρίας της ΕΣΑμεΑ ανέφερε για το 2024 ότι περίπου ένας στους δύο πολίτες με αναπηρία ηλικίας 16 έως 64 ετών βρισκόταν σε συνθήκες φτώχειας ή κοινωνικού αποκλεισμού.
Αυτό μεταφέρει τη συζήτηση πολύ πέρα από μια θεωρητική έννοια ισότητας. Η δυνατότητα πρόσβασης στην εργασία, στην εκπαίδευση, στις μεταφορές και στις υπηρεσίες συνδέεται άμεσα με την ανεξαρτησία και την οικονομική συμμετοχή.
Τι συμβαίνει με την εργασία και την αναπηρία;
Και εδώ το χάσμα παραμένει εμφανές. Το 2024 η διαφορά στο ποσοστό απασχόλησης μεταξύ ανθρώπων με και χωρίς αναπηρία στην Ευρωπαϊκή Ένωση ήταν 24 ποσοστιαίες μονάδες.
Η πρόσβαση στην αγορά εργασίας φυσικά δεν εξαρτάται από έναν μόνο παράγοντα. Εκπαίδευση, προκαταλήψεις, διαθέσιμες θέσεις, εύλογες προσαρμογές και κοινωνική πολιτική παίζουν όλα ρόλο.
Υπάρχει όμως και ένα πολύ πρακτικό ερώτημα: μπορεί ο εργαζόμενος να φτάσει στον χώρο εργασίας και να κινηθεί μέσα σε αυτόν;
Ένα γραφείο στον πρώτο όροφο χωρίς προσβάσιμη κατακόρυφη μετακίνηση, μια είσοδος με σκαλοπάτια χωρίς κατάλληλη εναλλακτική ή ένας χώρος με εμπόδια μπορεί να αποκλείσει κάποιον πριν ακόμη εξεταστούν τα προσόντα του για τη θέση.
Τι σημαίνει πραγματικά προσβασιμότητα;
Η προσβασιμότητα συχνά αντιμετωπίζεται ως συνώνυμο μιας ράμπας στην είσοδο. Είναι πολύ περισσότερα από αυτό.
Περιλαμβάνει τη δυνατότητα εισόδου και κίνησης σε ένα κτίριο, την πρόσβαση μεταξύ διαφορετικών επιπέδων, τις μεταφορές, την πληροφόρηση, τις ψηφιακές υπηρεσίες και τη δυνατότητα χρήσης αγαθών και υπηρεσιών χωρίς περιττά εμπόδια.
Η ελληνική Εθνική Στρατηγική για τα Δικαιώματα των Ατόμων με Αναπηρία 2024-2030 τοποθετεί την καθολική προσβασιμότητα στον πρώτο της πυλώνα. Αντιμετωπίζει την πρόσβαση ως βασική προϋπόθεση για την αυτονομία, την ασφάλεια, την ισότητα και τη συμμετοχή στην κοινωνική, οικονομική και πολιτιστική ζωή.
Πώς συνδέεται η προσβασιμότητα με το δομημένο περιβάλλον;
Εδώ τα πράγματα γίνονται πολύ συγκεκριμένα. Αν κάποιος δεν μπορεί να περάσει την είσοδο ενός κτιρίου ή να μετακινηθεί από έναν όροφο στον επόμενο, η υπηρεσία που βρίσκεται μέσα στο κτίριο μπορεί πρακτικά να παραμένει απρόσιτη.
Σε ένα πολυώροφο κτίριο, ένας κατάλληλος ανελκυστήρας μπορεί να αποτελεί βασικό τμήμα της προσβάσιμης διαδρομής. Σε άλλες περιπτώσεις, το εμπόδιο μπορεί να είναι μια μικρότερη υψομετρική διαφορά ή μια υπάρχουσα σκάλα, οπότε χρειάζεται διαφορετική τεχνική λύση.
Δεν υπάρχει ένα προϊόν που λύνει κάθε περίπτωση. Το ύψος που πρέπει να καλυφθεί, η διαμόρφωση της σκάλας, ο διαθέσιμος χώρος, η χρήση αμαξιδίου και τα χαρακτηριστικά του κτιρίου επηρεάζουν την επιλογή.
Γι’ αυτό μια λύση προσβασιμότητας χρειάζεται να σχεδιάζεται γύρω από τον άνθρωπο και τον συγκεκριμένο χώρο. Η σωστή τεχνική παρέμβαση είναι εκείνη που μειώνει ένα πραγματικό εμπόδιο χωρίς να δημιουργεί καινούργια προβλήματα στη χρήση του κτιρίου.
Η προσβασιμότητα δεν αφορά μόνο μια μειοψηφία
Τα στατιστικά για την ηλικία το δείχνουν ίσως καλύτερα από οτιδήποτε άλλο. Όσο μεγαλώνει ο πληθυσμός, αυξάνεται αισθητά και η πιθανότητα να αντιμετωπίσει περιορισμούς στην κινητικότητα ή σε άλλες καθημερινές δραστηριότητες.
Υπάρχουν επίσης προσωρινές καταστάσεις που μπορούν να αλλάξουν εντελώς τον τρόπο με τον οποίο χρησιμοποιούμε έναν χώρο. Ένας τραυματισμός, μια επέμβαση ή μια περίοδος μειωμένης κινητικότητας μπορεί να μετατρέψει ξαφνικά μια συνηθισμένη σκάλα σε σοβαρό εμπόδιο.
Το ίδιο ισχύει για ανθρώπους που συνοδεύουν μικρά παιδιά, μεταφέρουν φορτία ή δυσκολεύονται προσωρινά στη βάδιση. Αυτός είναι και ένας λόγος που πολλές παρεμβάσεις προσβασιμότητας τελικά βελτιώνουν τη λειτουργία ενός κτιρίου για πολύ περισσότερους χρήστες από εκείνους για τους οποίους σχεδιάστηκαν αρχικά.
Γιατί τα στατιστικά έχουν σημασία για τον σχεδιασμό των κτιρίων;
Οι αριθμοί δεν μας λένε ποιον ανελκυστήρα χρειάζεται ένα συγκεκριμένο κτίριο ούτε ποια παρέμβαση πρέπει να γίνει σε μια συγκεκριμένη σκάλα. Μας δείχνουν όμως κάτι εξίσου σημαντικό: η ανάγκη για προσβάσιμο δομημένο περιβάλλον αφορά ένα μεγάλο και αυξανόμενο μέρος του πληθυσμού.
Όταν περίπου ένας στους έξι ανθρώπους παγκοσμίως βιώνει σημαντική αναπηρία και σχεδόν ένας στους τέσσερις ανθρώπους 16 ετών και άνω στην Ευρωπαϊκή Ένωση αναφέρει μακροχρόνιο περιορισμό δραστηριότητας, η προσβασιμότητα δύσκολα μπορεί να αντιμετωπίζεται ως περιφερειακό ζήτημα.
Για ιδιοκτήτες κτιρίων, επιχειρήσεις, διαχειριστές και δημόσιους φορείς, το ουσιαστικό ερώτημα είναι επομένως απλό: μπορεί κάθε άνθρωπος που χρειάζεται να χρησιμοποιήσει τον χώρο να το κάνει με ασφάλεια και όσο το δυνατόν μεγαλύτερη αυτονομία;
Από τα στατιστικά στην καθημερινότητα
Το πιο σημαντικό ίσως είναι να μη βλέπουμε τους αριθμούς απομονωμένα.
Το 16% του παγκόσμιου πληθυσμού, το 23,9% στην Ευρωπαϊκή Ένωση ή το 18,9% που αναφέρεται για την Ελλάδα δεν είναι αφηρημένα ποσοστά. Αντιπροσωπεύουν ανθρώπους που πηγαίνουν στη δουλειά, σπουδάζουν, ταξιδεύουν, επισκέπτονται δημόσιες υπηρεσίες, ζουν σε πολυκατοικίες και θέλουν να χρησιμοποιούν τους ίδιους χώρους με όλους τους υπόλοιπους.
Η τεχνολογία δεν μπορεί από μόνη της να εξαλείψει τις κοινωνικές ανισότητες που σχετίζονται με την αναπηρία. Μπορεί όμως να αφαιρέσει συγκεκριμένα φυσικά εμπόδια. Και όταν ένα εμπόδιο είναι μια σκάλα, μια υψομετρική διαφορά ή η αδυναμία μετακίνησης μεταξύ ορόφων, η σωστή τεχνική λύση μπορεί να αλλάξει πολύ πρακτικά την καθημερινότητα ενός ανθρώπου.
Αυτός είναι και ο λόγος που στη Stamatiadis Lifts αντιμετωπίζουμε κάθε έργο προσβασιμότητας ξεχωριστά. Ο χώρος, η χρήση και οι ανάγκες του ανθρώπου προηγούνται της επιλογής του εξοπλισμού.
Συχνές ερωτήσεις για την αναπηρία και την προσβασιμότητα
Πόσα άτομα με αναπηρία υπάρχουν παγκοσμίως;
Ο Παγκόσμιος Οργανισμός Υγείας εκτιμά ότι περίπου 1,3 δισεκατομμύρια άνθρωποι, δηλαδή περίπου το 16% του παγκόσμιου πληθυσμού, βιώνουν σημαντική αναπηρία. Αυτό αντιστοιχεί περίπου σε έναν στους έξι ανθρώπους παγκοσμίως.
Τι ποσοστό των ανθρώπων στην Ευρωπαϊκή Ένωση έχει αναπηρία;
Σύμφωνα με τα στοιχεία της Eurostat για το 2024, το 23,9% του πληθυσμού της Ευρωπαϊκής Ένωσης ηλικίας 16 ετών και άνω ανέφερε κάποιον μακροχρόνιο περιορισμό στις συνήθεις δραστηριότητες λόγω προβλήματος υγείας. Η συγκεκριμένη μέτρηση βασίζεται σε περιορισμούς δραστηριότητας και δεν πρέπει να ταυτίζεται με το ποσοστό των ανθρώπων που έχουν κάποια διοικητικά πιστοποιημένη αναπηρία.
Πόσα άτομα με αναπηρία υπάρχουν στην Ελλάδα;
Σύμφωνα με στοιχεία της Eurostat που επικαλείται η ΕΣΑμεΑ, το 18,9% των ανθρώπων ηλικίας 16 ετών και άνω στην Ελλάδα δηλώνει κάποια μορφή αναπηρίας ή περιορισμού δραστηριότητας. Άλλες έρευνες μπορεί να εμφανίζουν διαφορετικά ποσοστά, επειδή χρησιμοποιούν διαφορετικούς ορισμούς, ηλικιακές ομάδες ή έτη αναφοράς.
Γιατί βλέπω διαφορετικά ποσοστά αναπηρίας σε διαφορετικές πηγές;
Επειδή δεν μετρούν όλες οι έρευνες ακριβώς το ίδιο πράγμα. Μια μελέτη μπορεί να εξετάζει πιστοποιημένη αναπηρία, ενώ μια άλλη μακροχρόνιους περιορισμούς στις καθημερινές δραστηριότητες. Μπορεί επίσης να αλλάζει η ηλικιακή ομάδα, η χρονιά και το επίπεδο σοβαρότητας που περιλαμβάνεται. Για αυτό κάθε ποσοστό χρειάζεται να διαβάζεται μαζί με τη μεθοδολογία του.
Αφορά η προσβασιμότητα μόνο τους χρήστες αναπηρικού αμαξιδίου;
Όχι. Οι ανάγκες προσβασιμότητας είναι πολύ ευρύτερες και μπορούν να αφορούν ανθρώπους με διαφορετικούς κινητικούς, αισθητηριακούς ή άλλους περιορισμούς. Στο δομημένο περιβάλλον, μια προσβάσιμη διαδρομή μπορεί επίσης να διευκολύνει ηλικιωμένους, ανθρώπους με προσωρινό τραυματισμό και άλλους χρήστες που δυσκολεύονται στην καθημερινή μετακίνηση.
Πώς μπορεί ένα κτίριο να γίνει περισσότερο προσβάσιμο;
Δεν υπάρχει μία λύση για όλα τα κτίρια. Ανάλογα με τον χώρο μπορεί να απαιτούνται παρεμβάσεις στην είσοδο, κατάλληλες διαδρομές κίνησης, ανελκυστήρας ή ειδικό σύστημα για την κάλυψη μιας σκάλας ή υψομετρικής διαφοράς. Η αξιολόγηση του χώρου είναι απαραίτητη πριν επιλεγεί η κατάλληλη τεχνική λύση.
Γιατί είναι σημαντική η προσβασιμότητα στους δημόσιους και επαγγελματικούς χώρους;
Επειδή η φυσική πρόσβαση επηρεάζει άμεσα τη δυνατότητα ενός ανθρώπου να εργαστεί, να σπουδάσει, να χρησιμοποιήσει μια υπηρεσία ή να συμμετάσχει στην κοινωνική ζωή. Ένας χώρος μπορεί να προσφέρει μια υπηρεσία σε όλους θεωρητικά, αλλά αν κάποιοι άνθρωποι δεν μπορούν να μπουν ή να κινηθούν με ασφάλεια μέσα σε αυτόν, η πρόσβαση στην πράξη παραμένει περιορισμένη.
